Doğu Ergil

NATO, kuruluşundan bu yana kendisini yalnızca askeri bir ittifak olarak değil, aynı zamanda demokrasi, hukukun üstünlüğü ve bireysel özgürlükler üzerine inşa edilmiş ortak bir siyasi topluluk olarak tanımladı. 1949 tarihli Kuzey Atlantik Antlaşması’nın önsözü, ittifakın “demokrasi, bireysel özgürlük ve hukukun üstünlüğü ilkelerine dayanan ortak mirası korumak” amacıyla kurulduğunu açıkça ilan eder.
Yetmiş yılı aşkın süre boyunca bu normatif iddia, NATO’nun askeri gücü kadar önemli bir meşruiyet kaynağı oldu. Ancak Temmuz 2026’da Ankara’da düzenlenen NATO Zirvesi, ittifakın kendisine yöneltilen eski ama giderek büyüyen bir soruyu yeniden gündeme taşıdı: NATO gerçekten bir “demokrasiler ittifakı” mıdır, yoksa ortak güvenlik çıkarları söz konusu olduğunda demokratik ilkeleri ikinci plana iten jeopolitik bir güç koalisyonu mudur?
Zirve öncesinde Ankara’da uygulanan olağanüstü güvenlik tedbirleri bu tartışmayı daha da büyüttü. Başkentin önemli bölümleri günlerce kapatıldı; toplantı ve gösteri yürüyüşleri yasaklandı; yüz tanıma sistemleri yaygın biçimde kullanıldı; yüzlerce kişi gözaltına alındı; çok sayıda gazeteci ve bağımsız medya kuruluşuna akreditasyon verilmedi. Hükümet bütün bu uygulamaları uluslararası liderlerin güvenliğini sağlamak için gerekli önlemler olarak savundu. Muhalefet partileri, gazetecilik örgütleri ve çok sayıda insan hakları kuruluşu ise bunların güvenlik ihtiyacını aşan, temel hak ve özgürlükleri sınırlayan uygulamalar olduğunu ileri sürdü.

Asıl dikkat çekici olan ise NATO yönetiminin bu tartışmalar karşısındaki sessizliğiydi. Akreditasyon kararlarının ev sahibi ülkenin değerlendirmelerine bırakıldığının açıklanması, birçok uluslararası basın kuruluşu tarafından yalnızca teknik bir tercih değil, aynı zamanda siyasi bir sorumluluğun devri olarak yorumlandı. Böylece tartışma Türkiye’nin iç siyasetini aşarak NATO’nun kendi değerleriyle ne ölçüde uyumlu olduğu sorusuna dönüştü.
Öte yandan zirveyi yalnızca özgürlükler ekseninden okumak da eksik kalacaktır. Avrupa, uzun yıllardır görülmemiş ölçüde ağır bir güvenlik krizinin içindedir. Rusya’nın Ukrayna’ya karşı sürdürdüğü savaş, Karadeniz’in stratejik önemi, Orta Doğu’da devam eden çatışmalar, enerji güvenliği, düzensiz göç ve Çin’in yükselişi NATO’nun gündemini karmaşıklaştırmış ve belirsizleştirmiştir.
Türkiye, Karadeniz, Kafkasya, Doğu Akdeniz ve Orta Doğu’nun kesişim noktasında bulunan benzersiz jeostratejik konumu, güçlü ordusu, savunma sanayii kapasitesi ve Boğazlar üzerindeki kontrolü nedeniyle ittifak açısından vazgeçilmez bir aktör olarak görülmektedir. Bu nedenle birçok Batılı hükümet, demokrasi ve insan hakları konularındaki eleştirilerini stratejik iş birliği kaygısıyla törpülemeyi tercih etmektedir.
İşte Ankara Zirvesi’nin ortaya çıkardığı temel paradoks budur. NATO bir yandan demokrasi ve özgürlük söylemini sürdürmek isterken, diğer yandan güvenlik ihtiyaçları nedeniyle bu ilkelerle çeliştiği iddia edilenp üye devletlerle yakın çalışmayı sürdürmektedir. Bu durum yalnızca Türkiye’ye özgü değildir. Son yıllarda ittifakın farklı üyeleri hakkında da hukukun üstünlüğü, medya özgürlüğü ve yargı bağımsızlığı konularında benzer tartışmalar yaşanmıştır. Ancak Ankara Zirvesi, bu gerilimin en görünür örneklerinden biri olarak tarihe geçebilir.
Dolayısıyla bugün tartışılması gereken soru yalnızca Türkiye’nin nasıl yönetildiği değildir. Aynı derecede önemli olan soru şudur: Değerler üzerine kurulduğunu söyleyen uluslararası ittifaklar, güvenlik çıkarları ile demokratik ilkeler çatıştığında hangisini tercih etmektedir? Eğer cevap sürekli olarak jeopolitik zorunluluklar oluyorsa, o zaman demokrasi söylemi dış politikanın ahlakî temeli olmaktan çıkarak yalnızca stratejik bir retoriğe dönüşme riskiyle karşı karşıyadır.

Ankara Zirvesi bu nedenle sadece bir NATO toplantısı değildir. Aynı zamanda XXI. yüzyılda uluslararası düzenin hangi değerler üzerinde yükseleceğine ilişkin küresel bir sınavdır. Bu sınav yalnızca Türkiye’nin değil, NATO’nun, Avrupa’nın ve liberal uluslararası düzenin de inandırıcılığını sorgulamaktadır.

Kaynak: Haber Değer