A-) SİVAS KAMPI

Demokrat Parti (DP) Hükûmeti, 1938’den yaklaşık yirmi yıl sonra, Türkiye’nin, “Kürd tehlikesi” ile karşı karşıya olduğunu düşünerek, 17 Aralık 1959 tarihinden itibaren, Kürd aydınlarını tutukladı. Bu aydınlar, daha sonra kamuoyunda 49LAR DAVASI olarak adlandırılan bir davada yargılandılar.  27 Mayıs 1960 günü, DP’ye karşı bir askeri darbe yapıldığı sırada, tutuklular İstanbul Harbiye Zindanı hücrelerindeydiler.

27 Mayıs 1960’ta, DP’yi deviren cuntacılar, çıkardıkları af kanunuyla hapishaneleri boşaltırken Kürd aydınlarını bu af kapsamı dışında bıraktılar. Cuntacılar, bir taraftan devirdikleri DP gibi, Kürd aydınlarını tutuklamaya devam edip haklarında dava açarken (49lar Davası, 3 Ocak 1961), diğer taraftan, esas olarak “Kürd mütegalibesine” yöneldi.

Darbeden sadece dört gün sonra, 31 Mayıs 1960 tarihli Cumhuriyet gazetesi, “Kürdistan Tesisi İçin, Sabık DP İçinde Çalışmalar Yapılmış.” manşetiyle çıktı. Bu haberin hemen ardından, 1 Haziran gününden itibaren, çoğu şeyh, ağa ve aşiret reisi ailelerinden olmak üzere, Kürd illerindeki pek çok kişi tutuklanıp Sivas Kabakyazı’daki 5. Er Eğitim Tugayı’ndaki bir askeri kampta götürüldü.

Kampa alınan kişilerin, Rusya’nın ve Mela Mustafa Barzani’in desteğiyle isyan hazırlığı içinde olduğu iddia edildi. Yaz ayları boyunca devam eden tutuklamalarla, Kürd ağa ve şeyh ailelerinden erkek kişiler, Sivas’taki bir askeri kampa alındılar. Kampa getirilenlerin sayısı hakkında resmi bir açıklama yapılmadı. Çeşitli kaynakların verilerine göre, sayı 350-500 arasındadır. (Genellikle 485 sayısı daha çok ifade ediliyor.)

Küçük istisnalarla kampa getirilenler üç gruba ayrılabilir:

a) Toprak ağaları ve aşiret ileri gelenleri,

b) Şeyhler ve dini önderler,

c) Said Nursi’nin öğrencileri, Nurcular...

DP Hükûmeti, darbeden önce, üniversite öğrencileri ve aydın Kürdleri (49lar) toplamıştı; 27 Mayıs darbecileri ise Kürdlerin başı olarak gördükleri, çoğu devrik DP yanlısı ağa ve şeyhleri topladı. Ne de olsa devlette süreklilik vardı ve her Kürd, Türk devleti için tehlikeliydi!..^[1]

Önceki yazımızda belirttiğimiz, Tümgeneral Sabri Koçak konusu gibi kamptaki durumla ilgili ilginç detaylar var. Yine kampta tutulan tek CHP’li, Van Milletvekili Tevfik Doğuışıker’in durumu trajiktir. Bu yazıda, kampta tutulan ailelerden dikkat çekenleri ve kampın sonunda sürülen-tutuklanan 55 kişinin listesini vereceğiz.

• Erzurum Hınıs’tan Şeyh Said’in çocukları ve torunları, 13 kişi                                             
• Erzurum Karayazı’dan Cimşit Ağa ve Hınıs Müftüsü Sıddık Hoca                                                                                           
• Erzurum’dan gazeteci Turan Bilgin (Sonraları Demirel Hükûmeti’nin Devlet Bakanı)                                                                                                        
• Erzurum’dan gazeteci Rifat Çınar ve DP İl Başkanı Talip Yargılı                                                                                         
• Erzurum’dan Nurcu Mehmet Kırkıncı ve arkadaşları (İdris Saygılıoğlu, Mehmet Serçil, Kâmil Sirkeci, Yavuz Telli, Hilmi Ardos, …), 9 kişi                                                             
• Siverek’ten İsmail Hakkı Bucak, Faik Bucak dahil, Bucak Aşireti mensupları, 12 kişi                                                                                                                                                                    
• Diyarbakır’dan Abdürrezak ve oğlu Sait Ensarioğlu ailesi, 8 kişi                                                                            
• Diyarbakır’dan ‘Bozo Kemal’ lakaplı Kemal Yıldırım (Canip Yıldırım’ın amcası)
• Diyarbakır Ergani’den, Zülküf Ağa
• Diyarbakır’dan Emekli Yüzbaşı Nurcu Mehmet Kayalar ve arkadaşları, 7 kişi                                                                  
• Ağrı’dan DP milletvekili Şeyh Kasım Küfrevi’nin akrabaları, 8 kişi                                                                  
• Ağrı Tutak’tan, DP Milletvekili Halis Öztürk’ün akrabaları, 11 kişi 
• Ağrı Tutak’tan Yıldırımlar                                                                                                                                    
• Ağrı’dan gazeteci Rıfat Ökten ve Zeki Bayar                                                                                                        
• Van’dan Bruki Aşireti Reisi Kinyas Kartal ve akrabaları, 9
• Van’dan Graviler, 6 kişi                                                                                                              
• Van CHP Milletvekili Tevfik Doğuışıker
• Adıyaman Kâhta’dan Hacı Bedir Ağa’nın kardeşi Zeynel Turanlı (M. Mir Dengir Fırat’ın dedesi) ve bazı akrabaları                                                                           
• Mardin Savur Belediye Başkan Abdülgani Aras (nurcu), akrabaları DP eski Milletvekili Bahattin Erdem, kardeşi M. Sait Erdem (günümüzde Erdem Holding Yönetim Kurulu Başkanı Zeynel Abidin Erdem’in babası) ve avukatları M. Necati Kerimoğlu
• Mardin’den Yunus Ağa ve ailesinden birkaç kişi                                                                  
• Malatya’dan, Dede Hasan Hüseyin Doğan (Eski milletvekili, günümüz Cem Vakfı Başkanı İzzettin Doğan’ın babası)                                                                                                                                                               
• Malatya’dan Nurcu Tarık Aktekin ve Sait Çekmegil                                                                                                                                                          
• Hakkâri ve Van’dan, Ertoşiler, 10 kişi                  
• Bitlis’ten Selahattin İnan ve oğlu Zeynel Abidin İnan (Kamuran İnan’ın babası ve kardeşi. Selahattin İnan daha önce milletvekili olduğu için, sonradan Yassıada’ya götürüldü.)                                                                                              
• Bitlis’ten Paşa Barut                                                                                                                                                                                                 
• Batman’dan Sait Ramanlı
• Bayburt’tan DP yöneticisi Necati Tuğ (12 Mart savcısı Baki Tuğ’un babası)                                                                                                                         
• Elâzığ Palu’dan Septioğlu ailesi (Şeyh Said akrabaları), 5 kişi                                                                                                            
• Maraş’tan Mustafa Fındık, Mustafa Ramazanoğlu ve Avukat Selahattin Aydın                                                                                                                                                                                                                                           

Bu ailelerin çoğu, cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren sürgüne gidip gelmişlerdi. Sivas sürgünü, Cumhuriyet döneminde, Kürd mütegalibesine karşı uygulanan üçüncü büyük sürgündür. Bucak aşireti mensupları, aralarındaki çekişmeden dolayı, akrabaları İhsan Bucak’ın ihbar mektubu üzerine, sonradan kampa dahil edildiler. Van CHP Milletvekili Tevfik Doğuışıker ve CKMP’li Faik Bucak’ın dışındakilerin büyük çoğunluğu DP yanlısı aileler ve kişilerdir.

Şeyhler, ağalar, Sivas’ta askeri kampa alınırken bu ailelere mensup bazı DP milletvekilleri de aynı sırada Yassıada’daydılar. Şeyh Said’in torunu, DP Erzurum Milletvekili Abdülmelik Fırat; Hacı Bedir Ağanın oğlu, İçel (Mersin) Milletvekili Hüseyin Fırat; Zeynel Ağa’nın torunu, Adıyaman Milletvekili M. Sırrı Turanlı; Ağrı milletvekilleri Kasım Küfrevi, Halis Öztürk ve darbe öncesinde Adalet Bakanı olan Celal Yardımcı, Yassıada’da yargılanan bazı Kürd milletvekilleriydi.

B-)55LER

Sivas askeri toplama kampına götürülenlerin sayısı ve kimler olduğu tamamıyla bilinmezken kamp, altı-yedi ay içinde dağıtıldı. Ancak elebaşı olarak nitelendirilen 55 kişi bırakılmadı; İzmir, Burdur, Isparta, Antalya, Denizli, Balıkesir, Eskişehir, Muğla, Afyon, Manisa, Çorum, Çankırı, Tekirdağ, Kastamonu, Zonguldak gibi Batı’daki 33 farklı yere sürgüne gönderildiler veya tutuklandılar.Bu 55 kişi şunlardır:

1)      Şeyh Ali Rıza Fırat, Erzurum-Hınıs (Şeyh Said’in oğlu)                                                    

2)      Şeyh Selahattin Fırat, Erzurum-Hınıs (Şeyh Said’in oğlu)                                               

3)      Şeyh Gıyasettin Fırat, Erzurum-Hınıs (Şeyh Said ailesinden)                                                 

4)      Şeyh Ahmet Fırat, Erzurum-Hınıs (Şeyh Said ailesinden)                                                     

5)      M. Fuat Fırat, Erzurum-Hınıs (Şeyh Said’in torunu, sonra RP Erzurum milletvekili oldu)               

6)      M. Faruk Fırat, Erzurum-Hınıs (Şeyh Said ailesinden)                                                            

7)      M. Emin Fırat, Erzurum-Hınıs (Şeyh Said ailesinden, 14 yaşında kampa getirilen ve daha sonra milletvekili olan Abdüllilah Fırat’ın babası)                                                              

8)      Halil Fırat, Erzurum-Hınıs (Şeyh Said ailesinden)                                                               

9)      Ömer Fırat, Erzurum-Hınıs (Şeyh Said ailesinden, Abdülmelik Fırat’ın ağabeyi)                     

10)    Gıyasettin Fırat, Erzurum-Hınıs (Şeyh Said ailesinden)                                                    

11)    Hacı Ali Bucak, Urfa-Siverek (Bucak aşireti lideri, DYP eski Urfa Milletvekili Sedat Bucak’ın dedesi)                                                                                 

12)    İsmail Hakkı Bucak, Urfa-Siverek (DYP eski Urfa Milletvekili Sedat Bucak’ın babası)                                       

13)    Mehmet Celal Bucak, Urfa, Siverek (Sonraları, AP Urfa Milletv.)   

14)    Faik Abik Bucak, Urfa-Siverek (HAKPAR eski Genel Başkanı Sertaç Bucak ve Avukat Serhat Bucak’ın babası, 1966’da KDP genel sekreteriyken öldürüldü)  

15)    Bekir Bucak, Urfa-Siverek (Faik Bucak’ın kardeşi)                                                                                                                    

16)    Mithat Bucak (Kandemir), Urfa-Siverek (Eczacı, Faik Bucak’ın kayını)   

17)    Hasan Abik Bucak, Urfa-Siverek                                                                                                                                                                                                                     

18)    Ali Abik Bucak, Urfa-Siverek                                                                                                                                                                                                                       

19)    İbrahim Abikoğlu, Urfa-Siverek (F. Bucak’ın kardeşi, dişçi)                                                                                                       

20)    Kinyas Kartal, Van, Bruki aşireti lideri (1965’ten itibaren dört dönem AP milletvekilliği, en yaşlı üye olarak meclis başkanlığı yaptı.)                                                                                             

21)    Hamit Kartal, Van, (Kinyas Kartal’ın kardeşi, 1957-1960 Van DP Milletvekili)                                        

22)    Abdulbari Kartal, Van, (Kinyas Kartal’ın kardeşi)                                                                     

23)    Bala Kartal, Van, (Kinyas Kartal’ın kardeşi)                                                                                

24)    Şeyh Abdürrezak Ensarioğlu, Diyarbakır-Dicle (Ensarioğlu ailesinin büyüğü, Salim ve Sait Ensarioğlu’nun babası)                       

25)    Said Ensarioğlu, Diyarbakır-Dicle (DYP’li eski Devlet Bakanı Salim Ensarioğlu’nun ağabeyi, AKP Diyarbakır Milletvekili Galip Ensarioğlu’nun babası)                                                                    

26)    Köroğlu Öztürk, Ağrı-Tutak (Ağrı Milletvekili Halis Öztürk’ün kardeşi)                                                                                                               

27)    Abdullah Öztürk, Ağrı-Tutak                                                                                                         

28)    Ferzende Öztürk, Ağrı-Tutak                                                                                                          

29)    Osman Öztürk, Ağrı-Tutak                                                                                                                

30)    Kazım Yıldırım, Ağrı-Tutak                                                                                                                                                                                                                                

31)    Süleyman Yıldırım, Ağrı-Tutak                                                                                                                                                                                                                               

32)    Şeyh Cemil Küfrevi, Ağrı (Kasım Küfrevi’nin kardeşi, Bitlis’te)                                                                                                                                                                   

33)    Şamil Peker, Ağrı-Diyadin                                                                                                                                                                                                                                  

34)    Zeynel Turanlı, Adıyaman, Kâhta (Hacı Bedir Ağa’nın kardeşi, Dengir Mir Mehmet Fırat’ın dedesi)                                                                                                                       

35)    Zeynel Abidin İnan, Bitlis (Kamuran İnan’ın kardeşi. Daha sonraki yıllarda milletvekili oldu)         

36)    Sait Ramanlı, Siirt-Batman, Batman Belediye Başkanı (Raman Ağası Emînê Perîxanê’nın oğlu, 49ar davasında yargılanan Mustafa Ramanlı’nın babası)                   

37)    Kutbettin Septioğlu, Elâzığ, Şeyh Said ailesinden,                                                                                                                                                                                   

38)    Bahattin Erdem, Mardin, 1954–1957 arası DP Mardin milletvekili (Erdem Holding Yönetim Kurulu Başkanı Zeynel Abidin Erdem’in amcası, Arap kökenli),                           

39)    Zeki Bayar, Ağrı                                                                                                                                                                                            

40)    Mecit Yalçın, Ağrı                                                                                                                                 

41)    Reşit Çaçan, Ağrı-Eleşkirt (Türkücü Burhan Çaçan babası),          

42)    Abdulkadir Ekinci, Diyarbakır-Çermik                                                                                                

43)    Hacı Topo Aktoprak, Diyarbakır-Dicle                                                                                     

44)    Feyzullah Keskin, Diyarbakır                                                                                                     

45)    Mehmet Kayalar, Diyarbakır, Nurcu ileri gelenlerinden                                                                                                     

46)    Gıyasettin Gül, Erzurum-Hınıs                                                                                                                                                  

47)    Haydar Karabıyık, Hakkâri-Ertoşi                                                                                     

48)    Cafer Yağızer, Hakkâri-Ertoşi                                                                                                                                                                                                                          

49)    Hüseyin İleri, Hakkâri (Bitlis?)                                                                                                                                                              

50)    Abubekir Ertaş, Van, Başkale-Ertoşi                                                                                                                                                   

51)    Mahmut Ertaş, Van, Başkale-Ertoşi                                                                                                                                                                                                                                                                     

52)    Şeyh M. Emin Karadeniz, Iğdır (Kars?)

53)    Mustafa Işık, Van                                                                

54)    Mehmet Dal,                                                                                                                                           

55)    Derviş Yakut.                                                                                                                  

Görüldüğü gibi, bu 55 kişiden, 11’i Şeyh Said ailesinden, 9’u Bucaklardan, 4’ü Kinyas Kartal ve kardeşleri,11’i Ağrılı şeyh ve ağalardır (Öztürk, Yıldırım aileleri). Dikkat çeken bir durum da kampa getirilen 16 kişilik Nurcu gruptan yalnız Mehmet Kayalar’ın 55 kişinin arasında olmasıdır.

55ler’in Batı illerine sürgünü yalnız zorunlu ikametten ibaret kalmadı. Bazıları sürgün edildikleri yerlerde cezaevine konuldu. Kardeşler, baba ve çocukları ayrı yerlere sürüldüler, yıllarca birbirlerini göremediler. Mallarına el konuldu. 1961’de genel seçimler yapıldığı ve yeni anayasa yürürlüğe girdiği hâlde, 55ler’in sürgünü devam etti.

1962 yılı sonlarına doğru, 55ler adına, Kinyas Kartal ve Faik Bucak, durumlarını anlatan bir broşür hazırlayarak, partilere, milletvekillerine ve gazetelere gönderdiler. Broşürün sonunda, “Türk aydınlarını davamızın hakemleri olarak seçiyoruz.” diye bir ek yaptılar. Bu broşürün etkisi ve çeşitli girişimler sonucunda, 1963 Ekim ayında, CHP, CKMP ve YTP’den oluşan koalisyon hükûmeti, 105 sayılı yasayı kaldırıp, arazi kamulaştırmalarına yeni bir düzenleme getirdi. Böylece, 55ler’in sürgünü son buldu.

C-) SİVAS KAMPI İLE İLGİLİ KISA BİR DEĞERLENDİRME

Kürd hareketine karşıtlığıyla bilinen Celal Bayar, “Sivas Kampı siyasi Kürdçülüğün merkezi olmuştur.” derken Hüsamettin Cindoruk, “Sivas Askeri Kampı PKK’yı yarattı.” iddiasında bulunmuştur. Bu değerlendirmeler abartılıdır. Elbette, ayrımcılık, ailelerde rahatsızlık yaratıp tepki oluşturmuştur ancak çoğunda korku ve yılgınlık yarattı. Devlet de bunlarla uzlaşmayı, amacına uygun gördü. Kampa getirilenlerden şiddetle Kürdlüğe karşı olanlar da vardı.

Bu kampa alınanların önemli bir bölümü, sonraki dönemlerde, çektiklerinin ve korkunun etkisiyle, Kürd hareketine karşı devlet yanlısı bir tutumda oldular. Bazıları milletvekili, belediye başkanı oldu. Bruki Aşireti lideri Kinyas Kartal, 1965’ten itibaren kesintisiz dört dönem (1965, 1969, 1973 ve 1977) AP’den Van Milletvekili ve en yaşlı üye sıfatıyla TBMM Başkanlığı yaptı. Erzurum’dan kampa getirilen gazeteci Turhan Bilgin, Demirel hükûmetlerinde bakanlık yaptı. Öztürkler Ağrı’dan, Bucaklar Urfa’dan hep milletvekili oldular. Sonraki yıllarda çeşitli partilerden milletvekili olan bazı kamp sürgünleri: Selahattin Fırat, Gıyasettin Fırat, Abdüllilah Fırat, Fuat Fırat, Zeynel Abidin İnan, M. Celal Bucak, Hamit Kartal, Ferzende Öztürk ve çocukları, torunları…

49lar davasında yargılananların çoğu, sonraki yıllarda Kürd siyasi mücadelesi içinde yer alırken 55ler’den, yalnız Faik Bucak Kürd siyasi hareketi içinde yer aldı ve kısa bir süre sonra da bir suikast sonucu öldürüldü. DP Hükûmeti, 49lar davasıyla Kürd aydınlarına, 27 Mayıs Darbe Hükûmeti ise Kürd mütegallibesine gözdağı vermek istedi.

Sürgünün ardından gazetelerde, Doğu’daki ağalar ve Nurculuk hareketiyle ilgili haberler çıktı, yazı dizileri yayımlandı. Akşam gazetesinde yayımlanan, “Ağalardan Sonra” adlı yazı dizisi büyük ilgi çekti. Yazı dizisinde, Bucaklar’a ve Dişçi Hasan Oral’a genişçe yer verildi. Bu yazılarda çok abartılı değerlendirmeler yapıldı. Buna karşılık, Faik Bucak da sürgünün ardından, Yön dergisinde yazdığı yazıların birinde şöyle diyordu:

“…Benim toprağım yoktu ki toprak ağası olayım. Hayatımı avukatlık yaparak kazanıyorum. Yıllarca da bu memlekette hâkimlik yaptım. İşte bizim ağaların kaç dönüm toprağı olduğu ortaya çıktı. İyi ama bu memlekette mademki toprak reformu diyoruz, mademki sosyal adalet diyoruz, aklımıza niye Kasım Ağa (Gülek), Cavit Ağa (Oral), niye Fevzi Lütfü (Karaosmanoğlu), niye Hacı Ömer Ağa ve daha bunlar gibi yüzlercesi gelmiyor? Bunların toprakları bizimkilerin topraklarından yüzlerce defa büyük ve değerli. Ya İstanbul’daki sermaye ağaları? Bunlar sanki daha mı az ağa?..”

27 Mayıs Darbesi yönetimi MBK, Sivas Kampı ve 55ler’in sürgünü; ağaların halka baskı yaptığı, şeyh ve nurcuların din istismarı yaptığı; Kürd mütegalibesinin Mustafa Barzani’ye yakınlık duyduğu, milli menfaatlere aykırı davrandığı şeklinde iddialarla gerçekleştirildi. Bu sırada dile getirilen “Toprak Reformu”, “Doğu’nun Kalkınması” gibi iddialar da boş çıktı. Yaklaşık üç yıl süren bu sürgün sürecinde (1960 Haziran-1963 Ekim), birçok insan, sadece Kürd olduğu için büyük acılar çekti, devlet de istediği sonucu tam olarak alamadı…

Denilebilir ki 27 Mayıs Darbesi, bilinenin aksine, esas olarak dıştan gelebilecek bir “Kürd Tehlikesi”ne karşı gerçekleştirildi. 49lar, Sivas Kampı, 55ler ve 1963’te gerçekleşen 23ler tutuklamaları süreçteki önemli olaylardır. Darbe Lideri Cemal Gürsel ve Darbe Hükûmeti MBK, başından itibaren Kürd uyanışını engelleme çabası içinde oldular. İlerici olduğu belirtilen 1961 Anayasası, laiklik hassasiyeti gösterirken ırkçı bir nitelik de kazandı. 1960-1970 döneminde, tüm kanun, kararname ve belgelerde Kürd varlığı reddedildi, asimilasyonunun hızlandırılması için çeşitli uygulamalar geliştirildi.

İyi incelendiğinde, 1960-1980 yılları arasındaki yirmi yılda gerçekleşen üç darbenin de doğrudan Kürd meselesiyle ilgili olduğu görülür. Kürdler açısından “27 Mayıs 1960 esas darbe”, 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980 darbeleri, bunu tamamlayan artçı darbelerdir!..

     /CT/

  -------------------

  KAYNAKÇA

- Nevzat Çiçek, 27 Mayıs’ın Öteki Yüzü-Sivas Kampı, Lagin Yayınları, 2010

- Celâl Temel, 1984’ten Önceki 25 Yılda Türkiye’de KÜRDLERİN SİLAHSIZ MÜCADELESİ, İBV Yayınları, 2015/2020

- Celâl Temel, 49LAR’IN HİKÂYESİ, Öncesi, Dava Süreci, Sonrası, İBV Yayınları, 2026