Kürt hareketine ilişkin 1960-1963 yılları arasında hazırlanan ve sonradan kamuoyuna yansıyan CIA raporları, Soğuk Savaş döneminde Kürtlerin bölgesel güç dengeleri açısından nasıl değerlendirildiğini gözler önüne seriyor. Belgeler, Kürtlerin o dönemde yalnızca Irak ve İran’ın güvenlik gündeminde değil, aynı zamanda Sovyetler Birliği ile Batı arasındaki küresel rekabetin de bir parçası olarak görüldüğünü gösteriyor.
Kürt Milliyetçiliği Yakın Takipteydi
Ocak 1960 tarihli CIA raporunda, Kürtlerin o dönemde İran ve Irak hükümetleri için doğrudan bir askerî tehdit oluşturmadığı belirtilirken, merkezi yönetimlerin zayıflaması halinde Kürtlerin kendi bölgelerinde kontrol sağlayabilecek kapasiteye sahip oldukları vurgulandı.
Raporda özellikle Sovyetler Birliği’nin geçmişte Mahabad Kürt Cumhuriyeti’ne verdiği destek hatırlatılarak, uygun şartların oluşması halinde Moskova’nın yeniden bir Kürt bağımsızlık hareketini destekleyebileceği değerlendirmesine yer verildi. CIA analizlerine göre asıl risk, yerel bir Kürt ayaklanmasından çok, Sovyet desteği alan geniş kapsamlı bir Kürt milliyetçi hareketiydi.
Barzanî-Kasım Çatışması Bağdat’ı Zorladı
10 Nisan 1962 tarihli bir başka değerlendirme raporunda ise Irak Başbakanı Abdülkerim Kasım yönetimi ile Mela Mustafa Barzanî liderliğindeki Kürt güçleri arasındaki çatışmalar ele alındı.
CIA, Kürt güçlerinin Irak ordusunu tamamen yenebilecek kapasitede olmadığını belirtirken, dağlık bölgelerde yürüttükleri gerilla savaşıyla Bağdat yönetimini ciddi şekilde yıpratabileceklerini ifade etti. Raporda, Irak ordusunun dağlık arazide hareket etmekte zorlandığı ve olası büyük askerî kayıpların Kasım yönetimine karşı yeni darbe girişimlerini tetikleyebileceği öngörüldü.
Değerlendirmelerde, Kürtlerin sürdürdüğü baskının Kasım’ı özerklik vermeye zorlayabileceği ya da tersine, Irak ordusunun elde edeceği büyük bir başarının isyanı kırabileceği ihtimalleri üzerinde duruldu.
CIA: Baas Rejimi Kürtleri Kolay Yenemez
13 Haziran 1963 tarihli CIA değerlendirmesi ise aynı yıl iktidara gelen Baas yönetiminin Kürt savaşında karşı karşıya olduğu risklere odaklandı.
Belgede, Bağdat’ın yaklaşık 45 bin askerini kuzeye sevk ettiği ve geniş çaplı askerî operasyonlar yürüttüğü belirtilirken, buna rağmen Kürt güçlerinin “vur-kaç” taktikleri nedeniyle kesin sonuç alınmasının zor olduğu kaydedildi.
CIA uzmanları, savaşın uzamasının Baas rejimi için ciddi bir tehdit oluşturabileceğini değerlendirdi. Raporda ayrıca sivillere yönelik sert uygulamaların Kürtler ile Araplar arasındaki gerilimi daha da derinleştireceği uyarısında bulunuldu.
Aynı değerlendirmede Sovyetler Birliği’nin Kürtlere açık siyasi destek verdiği belirtilirken, Moskova’nın doğrudan ve kapsamlı askerî yardım konusunda daha temkinli davrandığı ifade edildi.
Sovyet-Barzanî Teması Belgelerde Yer Aldı
21 Ağustos 1963 tarihli gizli CIA telgrafı ise Sovyetler Birliği ile Barzanî hareketi arasındaki ilişkilere dair dikkat çekici ayrıntılar içeriyor.
Belgeye göre dört Sovyet subayı Barzanî’nin karargâhını ziyaret ederek çeşitli görüşmeler gerçekleştirdi. Raporda Sovyetlerin Barzanî güçlerine hafif silah, mühimmat ve gıda desteği sağladığı, ayrıca Sovyet vatandaşı bazı kadınlar ve çocukların da Barzanî’nin kontrolündeki bölgelerde bulunduğu bilgisi yer aldı.
CIA, bu gelişmeleri Soğuk Savaş bağlamında değerlendirerek Sovyetler Birliği’nin Kürt hareketini bölgesel dengelerde bir baskı unsuru olarak kullanmaya çalıştığı sonucuna vardı.
“Kürtler Bir Siyasi Kart Olarak Görüldü”
Belgelerin genelinde öne çıkan ortak nokta, Kürt meselesinin yalnızca yerel bir etnik veya siyasi sorun olarak görülmemesiydi. CIA analizlerine göre Kürt hareketi, Irak ve İran’daki iç dengeleri etkileyebilecek bir unsur olmanın yanı sıra, ABD-Sovyet rekabetinin Ortadoğu’daki önemli başlıklarından biri haline gelmişti.
Raporlar, Kürtlerin zaman zaman Sovyetler Birliği, zaman zaman da Batı yanlısı bölgesel aktörlerle ilişki kurduğunu; ancak bu ilişkilerin çoğunlukla stratejik ve geçici nitelik taşıdığını ortaya koyuyor. Belgelerde yer alan değerlendirmeler, Soğuk Savaş yıllarında Kürtlerin büyük güçlerin bölgesel hesaplarında önemli bir güç olarak görüldüğünü gösteriyor.