Hüsamettin TURAN
20 Ekim 2017 sabahı Kerkûk ile Hewlêr arasındaki yolun Zêyê Biçûk'u geçtiği Pirde'de, Irak ordusu, Federal Polis ve Haşdi Şabi milisleri Pêşmerge mevzilerine topçu ve tank ateşiyle yüklendiğinde, dört gün önce Kerkûk'te başlayan ilerleyişin Hewlêr'in kapısına dayanması bekleniyordu. Akşama kadar süren çatışmanın sonunda kasaba el değiştirmiş, ama Hewlêr yolu kapanmıştı. Kürd kamuoyunun Pirde Destanı adını verdiği bu gün, referandumun ardından gelen yenilgi zincirinin içinde sömürgeci orduların Kurdistan'a girişini durduran ilk büyük direniş olarak hatırlanmaktadır. Dokuz yıl sonra Pirde'yi anmak, şehitleri anmanın yanında o haftanın olgularını, yani referandumu, 16 Ekim'i, Pirde'deki direnişi ve ardından gelen ateşkesi birlikte okumayı gerektirmektedir.
Referandumdan Kerkûk'e
25 Eylül 2017'de yapılan bağımsızlık referandumunda katılım yüzde 72,16, "evet" oyu yüzde 92,73 olmuştur. Bu açık iradeye Bağdat, Tahran ve Ankara'nın tepkisi hızlı gelmiş, Irak hükümeti Pêşmerge'nin 2014'ten beri tuttuğu tartışmalı bölgelerden çekilmesi için süre tanımıştır. Süre 15 Ekim'de dolmuş, 16 Ekim gecesi saat ikiyi geçerken Irak ordusu, Terörle Mücadele Servisi ve Haşdi Şabi Kerkûk'e doğru harekete geçmiştir. Bu bakımdan Pirde, tek başına bir çatışma olarak değil, referandumun cezalandırılması amacıyla yürütülen bir harekâtın son halkası olarak ele alınmalıdır.
16 Ekim: Kerkûk'ün Bırakılışı
Kerkûk kenti ve K-1 üssü yaklaşık on beş saat içinde Irak güçlerinin eline geçmiş, kentin Kürd valisi Necmeddîn Kerîm öğle saatlerinde Kerkûk'ü terk etmiştir. Hızın arkasında askeri dengeden çok siyasi bir karar bulunmaktadır. Reuters ve AP'nin İranlı ve Kürd kaynaklara dayanan haberlerine göre İran Devrim Muhafızları Kudüs Gücü komutanı Kasım Süleymani, 3 Ekim'de ölen Celal Talabanî'nin cenazesinin ardından Silêmanî'de KYB yöneticileriyle görüşmüş, Kerkûk'ten çekilmeleri hâlinde Tahran'ın onların çıkarlarını gözeteceğini söylemiştir. Bir Irak istihbarat kaynağı da Süleymani'nin bu ikna sürecinde rol oynadığını doğrulamıştır. 14 Ekim'deki Dukan toplantısında ortak bir karar çıkmamış, KYB içindeki bir kanadın birlikleri 16 Ekim'de mevzilerini bırakmıştır.
Olgular tek bir çizgide de değildir. Bafil Talabanî geri çekilmeyi kent içinde savaşmaktan kaçınmak için yapılmış "taktik bir çekilme" olarak savunmuş, Hêro Îbrahîm Ehmed ailesinin geri çekilme emri verdiği iddiasını reddetmiştir. Aynı gece Kosret Resûl'e bağlı birlikler cephede savaşmış, Kerkûk'te 26 Pêşmerge hayatını kaybetmiş, yüz binden fazla Kerkûklü kenti terk etmiştir. Dolayısıyla 16 Ekim'i bir partinin bütününe yüklemek yerine, Kürd güçlerinin ortak bir savunma kararı alamamasının ve bir kanadın dış güçle ayrı bir anlaşmaya yönelmesinin sonucu olarak değerlendirmek daha isabetli görünmektedir. Kerkûk ilinin tamamı 20 Ekim'e kadar Irak güçlerine geçmiş, Kürdler 2014'ten beri ellerinde bulunan toprakların yaklaşık yüzde kırkını birkaç gün içinde kaybetmiştir.
Kerkûk bir savaşla değil, bir anlaşmayla kaybedildi; Pirde ise anlaşmanın Hewlêr'e kadar uzanmasını engelleyen savunma hattı oldu.
Pirde Günü
Kerkûk'ün ardından Dibis cephesindeki Pêşmerge birlikleri Zêyê Biçûk'un kuzeyine, Pirde'ye çekilmiş, Rojhelatlı Kurdistan Özgürlük Partisi (PAK) birlikleri de Qeredax tepeleri üzerinden Kitke'ye geçmiştir. 19 Ekim'de Kitke'de ilk çatışma yaşanmış, 20 Ekim sabahı ise Irak ordusunun 9. Zırhlı Tümeni, Terörle Mücadele Servisi, Federal Polis ve Bedir, Asaib Ehl el-Hak ve Kataib Hizbullah gibi Haşdi Şabi grupları Dibis, Qerebax ve Kitke yönünden üç kol hâlinde saldırıya geçmiştir. Pêşmerge Genel Komutanlığı saldırıda İran topçusunun da yer aldığını açıklamış, Kurdistan24 saldıran gücü on iki bin kişi olarak vermiştir. Bu bakımdan Pirde'de karşı karşıya gelen taraflar, Irak devleti, İran'a bağlı milisler ve Kudüs Gücü danışmanları ile Pêşmerge'dir.
Sabahın erken saatlerinde başlayan topçu, tank ve havan ateşi karşısında Pêşmerge kasabadan çekilerek Qeredax tepelerinde yeni bir savunma hattı kurmuştur. Çekilme sırasında istihkâm birlikleri Zêyê Biçûk üzerindeki köprüyü havaya uçurmuş, köprüden geçmeye çalışan iki Irak Humvee'si nehre düşmüştür. Irak güçleri öğleye doğru kasabayı ve yol üzerindeki kontrol noktasını ele geçirmiş, ancak Kürd mevzilerine birkaç yüz metre kala durdurulmuştur. Öğleden sonra Quştepe'den zırhlı araçlar ve özel kuvvetler takviye olarak gelmiş, Pirde'de Enwer Hacî Osman, Dibis'ten çekilen birliklerin başında Kemal Kerkûkî ve PAK komutanı Hüseyin Yezdanpenah hattı tutmuştur. Kemal Kerkûkî öğle saatlerinde birliklerinin üç cephede direndiğini bildirmiştir. Çatışma Kürd kaynaklarına göre on ila on iki saat sürmüş, akşam olduğunda Hewlêr yönündeki ilerleme durmuştur.
Kayıp sayıları kaynaklar arasında belirgin biçimde ayrışmaktadır. Pêşmerge Batı Komutanlığı aynı gün altı şehit vermiştir; 20 Ekim 2023'te Pirde–Hewlêr yolunda portreleri açılan şehitlerin sayısı ise yedidir. Irak Müşterek Harekât Komutanlığı kendi tarafında iki ölü ve beş yaralı açıklarken, Pêşmerge saldıran taraftan 150'yi aşkın ölü ve yaralı bildirmiş, ABD yapımı bir Abrams tankıyla birlikte iki tankın ve on iki Humvee'nin vurulduğunu duyurmuştur. Irak ise Pêşmerge'nin Almanya'nın IŞİD'e karşı verdiği MILAN füzelerini kullandığını ileri sürmüştür. Kurdistan Bölgesi Güvenlik Konseyi de saldıran tarafın IŞİD'e karşı verilmiş ABD silahlarıyla Pêşmerge'ye yöneldiğini ve uluslararası kamuoyunun sessiz kaldığını vurgulamıştır. Haşdi komutanı Kerîm Nûrî'nin aynı gün Başbakan Haydar Abadi'nin Kerkûk–Hewlêr sınırında durma emri verdiğini açıklaması, ilerleyişin siyasi bir kararla değil, sahada karşılaşılan dirençle sınırlandığını düşündürmektedir.
Pirde'de kasaba kaybedildi, ama kasabanın arkasındaki tepeler tutuldu; ilerleyen ordu Hewlêr'e giden yolda ilk kez geri adım atmak zorunda kaldı.
Sihêla'dan Ateşkese
Pirde'den sonra çatışma hattı kuzeybatıya kaymıştır. 24 Ekim'de Mexmûr'da gerginlik yaşanmış, 25 Ekim'de Irak güçleri Rabia sınır kapısını almıştır. Kurdistan Bölgesi Hükümeti aynı gün referandum sonuçlarını dondurmayı önermiş, Abadi ise yalnızca sonuçların iptalini kabul edeceğini açıklamıştır. 25 ve 26 Ekim'de Federal Polis ve Haşdi Şabi, Fêşxabûr sınır kapısına ulaşmak için Zummar, Mehmûdiye ve Sihêla yönünden saldırmış, Zummar cephesinde Pêşmerge komutanı Wehîd Bakozî topçu ateşiyle şehit düşmüştür. Sihêla, iki taraf arasındaki en şiddetli çatışmaların yaşandığı cephe olarak kayda geçmiştir. 27 Ekim'de ABD öncülüğündeki koalisyon ateşkes ilan edildiğini duyurmuş, ardından görüşmeler sınır kapıları üzerinden sürmüştür.
Bu sürecin bütününde Washington'ın tutumu belirleyici olmuştur. ABD Başkanı Trump "taraf tutmuyoruz" demiş, Pentagon Irak güçlerinin ilerleyişini "saldırı değil koordineli bir hareket" olarak nitelemiş, Dışişleri Bakanı Tillerson ise taraflara diyalog çağrısı yapmakla yetinmiştir. Dolayısıyla Pirde, IŞİD'e karşı savaşta en yakın müttefik sayılan Pêşmerge'nin, aynı müttefikin verdiği silahlarla saldırıya uğradığı bir dönemde yalnızca kendi gücüyle kurduğu bir savunma hattı olarak değerlendirilmelidir.
Anma ve Anlam
Pirde kasabası 2017'den beri Irak federal güçlerinin denetimindedir; Pêşmerge ise Hewlêr yönündeki tepelerde bugün de Pirde cephesini tutmaktadır. Çatışmada yıkılan köprünün yerine Ağustos 2018'de geçici bir demir köprü kurulmuş, Kerkûk–Hewlêr yolu ancak o zaman yeniden açılabilmiştir. Mesûd Barzanî birinci yıldönümünde şehitleri ve savaşa katılan Pêşmerge'yi anmış, 2023'te yedi şehidin portresi aileleri önünde Pirde yolunda açılmış, 2024'teki yedinci yıldönümü ise Kurdistan Parlamentosu seçimiyle aynı güne denk gelmiştir. Bu bakımdan Pirde'nin anılması, Kürd siyasal hafızasında 16 Ekim'in karşısına konan bir direniş günü olarak yerleşmektedir.
Pirde'nin anlamı, kasabanın kaybedilmesine rağmen Kurdistan Bölgesi'nin anayasal sınırının korunmasında yatmaktadır. Kerkûk'te Kürd güçlerinin ortak savunma kararı alamaması bir şehri kaybettirmiş, Pirde'de ise birkaç birliğin, Rojhelatlı PAK savaşçılarıyla birlikte, ağır silahlara karşı tepeleri tutması Hewlêr'i korumuştur. Aradan geçen dokuz yılda Kerkûk'e dönülememiş olması, 16 Ekim'in bedelinin ne kadar ağır olduğunu; Pirde'de verilen kayıpların Hewlêr'e yürüyen bir orduyu durdurması ise birlikte savunulan bir hattın neyi koruyabileceğini göstermektedir. Kürdlerin kendi kaderini tayin hakkı, sandıkta ortaya konan iradenin yanında bu iradeyi koruyacak ortak bir güç ve ortak bir kararla ayakta kalabilmektedir. Pirde şehitlerini anmak, referandumdan Kerkûk'e, Kerkûk'ten Pirde'ye uzanan o haftanın dersini, yani ana vatanın ancak birlikte savunulduğunda korunabileceğini hatırlamak demektir.
Pirde şehitleri Hewlêr yolunu kapattı; özgür Kurdistan'ın meşalesi, onların tuttuğu o tepelerden bugüne taşınmaktadır.
Kaynakça
Frantzman, S. J. (2017, 23 Ekim). Ne Oldu? Pêşmerge ile Irak Güçleri: Ekim 2017 Çatışmalarının, Meselelerin ve Güçlüklerin Değerlendirilmesi.
Kurdistan24. (2023, 20 Ekim). Hewlêr'de Pirde Destanı'nın Yedi Şehidinin Portresinden Perde Kaldırıldı.
Özgür Avrupa Radyosu/Özgürlük Radyosu. (2017, 21 Ekim). İranlı Generalin Kerkûk'ün Hızla Ele Geçirilmesinde Kilit Rol Oynadığı Bildirildi.
Rudaw. (2017, 20 Ekim). Irak Ordusu, Şii Milisler ve Pêşmerge Kerkûk'ün Kuzeyinde Ağır Ateş Teatisinde Bulundu.
Rudaw. (2018, 20 Ekim). Pêşmerge ile Irak Ordusu Arasındaki Çatışmanın Üzerinden Bir Yıl Geçmesine Rağmen Pirde'de Gerginlik Sürüyor.