The Wall Street Journal'ın(WSJ) ABD ve İsrailli yetkililere dayandırdığı haberine göre İsrail, İran’ın geçen yıl yaşanan 12 günlük savaşın ardından nükleer santrifüjlerini Kazma Dağı’ndaki yeraltı kompleksine taşıdığı değerlendirmesini ABD yönetimiyle paylaştı.
İsrail istihbaratının değerlendirmesine göre İran, özellikle uranyum zenginleştirme kapasitesinin önemli bölümünü, saldırılara karşı daha iyi korunabilecek bir tesise taşımaya çalıştı.
Bu adımın, İran’ın nükleer altyapısının ABD ve İsrail tarafından hedef alınmasının ardından geldiği belirtiliyor. Tahran’ın, nükleer programının yeniden inşası için daha güvenli ve daha zor hedef alınabilecek bir merkez oluşturmayı amaçlamış olabileceği değerlendiriliyor.
“Kazma Dağı” neden önemli?
İran’ın “Kuh-e Kolang Gaz La” adıyla bilinen bölgesindeki tesis, ABD tarafından “Pickaxe Mountain” yani Kazma Dağı olarak adlandırılıyor.
Tesis, İran’ın başlıca nükleer merkezlerinden Natanz’ın yaklaşık 220 kilometre güneyinde ve nükleer kompleksin yakınında bulunuyor. Dağın içine inşa edilen kompleksin, yüzlerce metre kalınlığındaki sağlam kaya tabakasının altında yer aldığı ve ağır şekilde tahkim edildiği belirtiliyor.
Uydu görüntülerine ilişkin analizler, tesisin derinliğinin 100 metrenin üzerinde olabileceğini gösteriyor. Daha önceki değerlendirmelerde ise kompleksin, Natanz’daki yeraltı tesislerinden daha derinde bulunabileceği öne sürülmüştü.
Tesis 2020'de inşa edilmeye başladı
Kazma Dağı'ndaki çalışmaların, 2020 yılında Natanz'daki gelişmiş santrifüj üretim tesisinde meydana gelen sabotajın ardından başladığı belirtiliyor.
İran'ın, Natanz'daki nükleer altyapısına yönelik saldırıların ardından daha kritik tesislerini yeraltına taşıma stratejisini hızlandırdığı değerlendiriliyor.
İranlı yetkililer geçmişte tesisin, gelişmiş santrifüjlerin üretimi ve nükleer programla bağlantılı faaliyetler için kullanılabileceğini açıklamıştı. Ancak tesisin gerçek kullanım amacı konusunda uluslararası kamuoyuna kapsamlı bilgi verilmedi.
İran UAEA denetimine izin vermedi
Tesisle ilgili en önemli tartışmalardan biri, İran'ın UAEA müfettişlerinin bölgeye erişimine izin vermemesi.
İran, nükleer programının barışçıl amaçlar taşıdığını savunuyor ve nükleer silah geliştirmeyi hedeflemediğini belirtiyor. Ancak ülkenin yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş uranyum stokuna sahip olması, uluslararası endişelerin merkezinde yer alıyor.
Yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş uranyum, nükleer silah üretiminde kullanılan yüzde 90 seviyesine oldukça yakın kabul ediliyor. İran'ın nükleer materyallerinin ve altyapısının bir bölümünün nerede bulunduğuna ilişkin belirsizlikler de endişeleri artırıyor.
ABD için yeni hedef olabilir
Kazma Dağı, son dönemde ABD'nin İran'a yönelik olası askeri seçenekleri kapsamında da gündeme geldi.
ABD Başkanı Donald Trump daha önce tesisi potansiyel bir hedef olarak gösterirken, ABD yönetiminin İran'ın nükleer altyapısına yönelik seçenekleri değerlendirdiği bildirildi.
Ancak tesisin derinliği, dağlık arazi içerisinde bulunması ve güçlü şekilde tahkim edilmesi, hava saldırılarıyla imha edilmesini son derece zorlaştırıyor. Uzmanlara göre tesisin tamamen etkisiz hale getirilmesi, yalnızca hava saldırılarından çok daha karmaşık ve riskli askeri operasyonlar gerektirebilir.
“Nükleer program yeniden inşa edilebilir”
İsrail'in ABD'ye aktardığı istihbaratın temelinde, İran'ın nükleer programının daha önceki saldırılarla tamamen ortadan kaldırılmadığı ve Tahran'ın kritik ekipmanlarını daha güvenli bölgelere taşıdığı yönündeki değerlendirme bulunuyor.
İsrailli ve ABD'li yetkililer, Kazma Dağı'nın İran'ın nükleer programının gelecekte yeniden yapılandırılmasında önemli bir rol oynayabileceğine inanıyor.
Bu nedenle tesis, yalnızca mevcut nükleer kapasitenin korunması açısından değil, İran'ın gelecekte yeniden uranyum zenginleştirme faaliyetlerine başlaması ihtimali açısından da stratejik önem taşıyor.