İrani (Aryan) Bölgede Zerdüştlük Öncesi Tanrılar

Ali K. Yıldırım

M. Schwartz, irani sahada gatik (Gathic)[1] orijinli olmayan, dolayısı ile Zerdüştlük öncesi, 15 tanrı ismi sayar: Mithra, Anãhitã, Druvãspã, Nairyo-saijha, Verethraghna, Tishtriya, Apam Napãt, Atar, Haoma, Khvarɘnah, Fravashis, Vayu, Zrvan, Hvar, Mãh. Bu tanrıların misyonlarını anlamak için, Schwartz’ın verdği bilgileri geniş bir özet olarak sunmakta yarar var:

1) Mithra: “kontrakt’’ anlamına geliyor olup Antik kuzey Media’da Güneş tanrısı,

2) Anãhitã:ırmaklar ve su tanrısı

3) Druvãspã: “Güçlü atlara sahip olan kadın

4) Nairyo-saijha (Vedik narãšamsa karşılığı): Üst Tanrı ile insan arasında aracı. Onun ateş ile ilişkisi insanın ateş önünde ibadetinin sonucudur. Güzelliği ile tanınır.

5)Verethraghna: Zafer tanrısıdır. Mithra ile göklerde kötülük yapanlarra karşı savaşır. Güçlü rüzgar, altından boynuzlu boğa, altın gemli at, kızgın deve, kartal, altın boynuzlu koç, keskin boynuzlu geyik v.b değişik enkarnasyonlarla kendini gösterir. Kartal olarak Saãna kuşu (=Simurg) ile karşılaştırılır

6) Tishtriya : parlak bir yıldızı temsil eden bir tanrı. Süslü beyaz bir at kılığında, siyah ve kelliği ile korkunç at görünümlü kuraklık iblisi Apaosha ile her yıl Vourukasha denizi sahillerinde savaşır. Tiriya’nın Tiragãn festivalleri ile ve de ok ile ilişkilendirilir. Tiriya “ok gibi sivri uçlu’’ anlamına gelir.

7) Apam Napãt (veya Apam Naptar): “Su çocuğu’’ Vedik karşılığı Apam Napãt’tır. Mazdä ve Mithra dışında bir tek o Ahura olarak isimlendirilip, bɘrɘzant (yüksek, yüce) Ahura (Tanrı) olarak karektarize edilir. O, bu özellikleri ile, Mithra’nın eski ortağı Ahura Varuna ile aynıdır. İrani sahadan farklı olarak Hint Vedalar’ındaki Apam Napãt’ın oluşturduğu her varlığın bağımsız bir tarihe sahip olabileceği anlatımları, herşeyin başlangıçtaki su’dan (primal waters) geldiği fikri ile bağlantılıdır. Apam Napãt burada sıkça suyun içindeki ateş gibi görünür.

8) Atar “Ateş’’: Bu tanrının sürekli yanması sağlanan evdeki ocak ile bağlantısı vardır. Atar’ın Hint karşılığı “sevgili misafir’’ anlamındaki Agni’dir. Gücünü Gerçek=Asha’dan alan Ateş; yalanı ve sahteliği seçen Kötü Ruhlar’ın yaratılışına karşı olup, gerçek ve doğruyu seçen Kutsal Ruhlar’ın yaratılışının koruyucusudur. O “Ahura Mazda’nın oğlu’’ lakabına sahiptir.

9) Haoma: ritüellerde rahip tarafından içilen karışımın temel maddesini teşkil eden tanrısallaştırılmış bir bitki. Bu ilahi güç bir anthropomorphize (insana benzetilme) yolu ile bir rahibe benzetilirdi. Bunun Hindistan’daki karşılığı Soma’dır.

10) Khvarɘnah: Servet ve zaferi bir arada anlatan bir kavramdır. Ilâhilik olarak krallığın karizmasını temsil eder., Bir hükümdar suç (günah) işler ise Khvarɘnah (Yima’da kartal şeklini alarak uzaklaşır) onu terk eder. Bu zor ile elde edilemez, yani axvarata’dır. Bu nedenle düzenbaz Fraŋrasyan Turaniler’in çabaları boşunadır.

11) Fravashis: Bu a) Doğru ve adil olan kahraman kült ve ataların ruhu; b) Ahura Mazda dahil tüm canlıların önceden var olan ikizi (Modern theosophistler bunu yıldızlara ait bedenler-astral bodies-olarak adlandırır). Fravashiler bütün bir dünyayı korur ve devamlılığını sağlar. Bunun için yapılan yıllık festival Hamaspathmaēdaya olarak bilinir. Bu günde ev temizlenerek kutsal ruhun ziyaretine hazırlanır. İlahi ruh yemek ve elbise cinsinden ritüel adaklarla karşılanır.

12) Vayu: “Rüzgar, atmosfer’’ olup ilahi varlık olarak Vedalar’daki Vãyu’ya karşılık düşer.

13) Zrvan: “Zaman’’ anlamına gelen bu daha küçük ilahi kudrete iki şekilde ibadet edilirdi: “sonsuzluk’’ ve “uzun süreli otonomi’’. Avesta aynı zamanda benzersiz bir şekilde Zurvan’la aynı sıfatı, darəyō.xvaẟãta,- “uzun özerkliğe sahip” paylaşan bir tanrı olarak ‘süre’ anlamına gelen Vayah ismine yer verir. Bunun Eski Hintçe karşılığı vayas- Sogdian wē ‘yaş’dır. Bu Pehlevi zamãn ... kē Way ī dagrandxwadãy “zaman, yani uzun özerklik yolu” (Büyük Bundahišn 26.3) de yansıtılır. Vayah’nın “atmosfer” olarak önceki yorumunun reddedilmesi gerekmekle birlikte, vayah-vayu- ikilisinin birleşmesi, zaman ve mekan denklemlerini, belkide geç Ahameniş dönemlerinde etkilemiş olmalıdır. Zrvan’ın; İkiz Ruhlar, Spenta ve Angra Mainyu’nun ebeveyni olduğuna dair, Genç Avesta’nın kendisinin bir kanıtı yoktur. bu şaşırtıcı değil, çünkü bu kutsal kitabın ana amacı, İkizlerin tek bir baba olarak Ahura Mazda’nın kendisinden geldiği imalarından bile kaçınarak net bir ikilik (dualizm) fikrine ulaşmaktı.

14) Hvar “Güneş’’: Yunan Helios gibi hızlı atların çektiği bir arabayı sürmesi Hint-Avrupa orijinli olmasına açıklamaktadır; ancak o Ahura Mazda’nın gözü olarak da düşünülmüştü. Onun saygınlığı, ortak özelliklere sahip Mithra’nın öne çıkması ile azalsa bile; Ahameniş (Achaemeni) dönemi ve sonrasında, bir yerel güneş tanrısı olarak kendisine tapınılmaya devam edilecektir. Kürtler’in ağıt yakar iken, ‘’Hawar, Hawar!’’ diye seslenmeleri, zamanında inandıkları bu tanrıya bir yakarış, yani bir ’’bang’’dır.

15) Mãh “Ay”: Ahura’nın yarattığı dünyaya mutluluk kazandıran Amesha Spentalar’ın evi olduğu söylenir. Ilginç şekilde “Sığır tohumuna sahip” olma sıfatını taşır. Pehlevi kaynaklarında Ahriman tarafından öldürülen ilksel boğanın tohumunun saflaştırılarak ayda korunması sayesinde aşağıdaki hayvan yaşamının devamınının sağlandığı yazılır. Ay; Güneş ve yıldızlar ile birlikte, cennete giderken doğru ruhun uğradığı mekanlardan biridir.[2]

 Yine Avesta’da geçen muhtemelen geçmişi eski olan diğer iki ayrı Tanrı, Sraosha ve Daēnä [3], eklendiğinde toplam sayı on yedi eder. Vicdan Tanrısı Daēnä bugün kullandığımız Din/Dēn kelimesinin etimolojik atası olduğundan söz etmiştik Büyük demek olan Mazda (Kürtçe Mezın) kükünden üretilen Mazdaizm ismi, bilgelilik/ululuk anlamına gelir. Çoğu zaman Zerdüştlük ile aynı sayılıp özdeşleşmiş olsada Mazdaizm inancının köklerinin Zerdüşt öncesine uzandığını söylemek yanlış olmuyacaktır.

Bu zamana dek bahsettiğimiz birçok tanrı yanında kimi topluluklarda örneğin “Gök Tanrı’’ ve “Toprak Tanrıçasi’’ da bulunmaktadır. Batı Asya’da gökten yağan yağmurun toprağı tohumladığına inanılırdı.[4] Geo Widengren Mittaniler’de Mithra, Varuna, İndra ve Nasatyalar dışında büyük bir olasılıkla Zerwan isminin de geçtiğini belirtir.[5] Ona göre, Mitra ve Varuna ikilisi; hakim ve rahip olarak hükümdarın ikili yönünü kapsar.[6] Daha eski dönemlerde, İnsanın bir mikrokozmoz olarak görüldüğü zamanlarda, ölümle can’ın (Hint Vedalarında başlıyarak vyan, gyan, djan ve can olan) geldiği kaynağa döneceği var sayılıyordu; çünkü tanrı kozmoz, yani evren idi. Tanrının evren ile bir sayıldığı bu inanışa Panteizm denilmektedir.